Het behoud van een stadsaanzicht

Een uniek mozaïek

Een fraai gevelmozaïek van beeldend kunstenaar Daan Wildschut sierde vanaf 1963 de kopgevel van het Sint Willibrordusziekenhuis in Tegelen. Een beeldbepalende creatie van duizenden steentjes die de omgeving kleurde en een duidelijke boodschap verkondigde. Het mozaïek verwees naar de plaats en naar de functie van het gebouw. Voor voorbijgangers, mensen die er werkten, die er waren geboren of genazen van een ziekte was de gevelbekleding een landmark.

Wildschuts mozaïek was om meerdere redenen uniek. Op de eerste plaats vanwege zijn afmetingen. Het werk was maar liefst 14 meter lang en 10 meter hoog en daarmee wellicht het grootste gevelmozaïek van Nederland. Verder was het uniek vanwege de uitgebeelde voorstelling, die expliciet toonde wat zich afspeelde binnen de muren van het gebouw: er lagen zieke mensen die hoopten op genezing. Daan Wildschut (Grave 1913 - Bunde 1995) tekende voor het ontwerp. Hij was op dat moment een bekende naam in de kunstenaarswereld en dan vooral vanwege zijn kleurrijke glas-in-loodvensters en mozaïeken. Voor het plaatsen van de steentjes tekende het gerenommeerde Tegelse atelier Flos. Het ontwerp verraadt overduidelijk de hand van de wederopbouwkunstenaar. Het toont de sterke invloed van de katholieke kerk (grondleggers van het ziekenhuis waren de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid) met afbeeldingen van het kindje Jezus, Maria, en Christus aan het kruis. Bovendien is een zuster te zien die liefdevol een bedlegerige patiënt verzorgt. Zo hield het mozaïek de herinnering levend aan de geestelijke orde die veel goed werk verrichtte voor de lokale gemeenschap.

Afbeeldingen van de heiligen Willibrord en Martinus verwijzen respectievelijk naar de naamgever van het ziekenhuis en naar de patroonheilige van Tegelen. Martinus is overigens ook de patroon van de Venlose hoofdkerk/basiliek, wat wellicht een geruststellende gedachte is geweest voor Venlose ouders waarvan de kinderen vanaf 1970 in een Tegels ziekenhuisbed werden geboren. Het wandmozaïek was geen lang leven beschoren. Na enkele decennia bleek het zozeer te zijn verweerd en beschadigd, dat het - in overleg met Daan Wildschut - werd vervangen door een nieuw, maar identiek kunstwerk. Dit kunstwerk werd in 1991 – in overleg met Daan Wildschut -  wederom door Atelier Flos aangebracht en gemonteerd tegen de gevel van de opvolger van genoemd ziekenhuis: verzorgingshuis Martinushof. Het gegeven dat het kunstwerk direct werd vernieuwd, maakt duidelijk dat men destijds al van mening was dat Wildschut iets had ontworpen dat bewaard diende te blijven voor komende generaties.

Kroonjuweel

Terwijl het vernieuwde mozaïek de gevel van Martinushof sierde, veranderde er iets in Tegelen op bestuurlijk niveau. De gemeente verloor haar bestuurlijke zelfstandigheid en werd vanaf 2001 deel van de nieuwe gemeente Venlo. Het was een moment waarop de gemeenteraad van Tegelen een aantal belangrijke items (zoals het kloosterdorp Steyl en het Kranenburgerhuis) tot ‘kroonjuweel’ benoemde, een predicaat dat onderstreept dat het item deel uitmaakt van de Tegelse identiteit en voor de gemeenschap behouden diende te worden. Ook het gevelmozaïek Martinushof kreeg deze status.

Het kunstwerk is echter niet alleen voor Tegelen van belang. In een cultuurhistorische ‘Waardestelling’, die in opdracht van de gemeente Venlo in 2010 werd uitgevoerd door het Nijmeegse bureau Van Meijel adviseurs in cultuurhistorie, wordt het gevelmozaïek bestempeld als “een zeer interessant en kundig uitgevoerd kunstwerk van formaat”. Volgens de samensteller was sprake van “een cultuurhistorische, kunsthistorische en situationele waarde”.

Dat de gemeente opdracht aan genoemd bureau had verstrekt voor deze ‘Waardestelling’ kwam niet uit de lucht vallen. Inmiddels was bekend dat Martinushof afgebroken zou worden, wat kon betekenen dat het mozaïek verloren zou gaan. constructiefouten hadden er bovendien toe geleid dat het vernieuwde kunstwerk al na twintig jaar in een slechte staat verkeerde. Twee redenen leidden ertoe dat het monumentale mozaïek niet onmiddellijk kon worden gerestaureerd. Allereerst ontbrak het aan financiële middelen en ten tweede werd er zo gauw geen nieuwe plek in Tegelen gevonden voor een dergelijk gigantisch kunstwerk.

Wilt u dit project steunen?

Draag uw steentje bij aan behoud van het mozaiek.

Een stichting gaat aan de slag

Inmiddels was op initiatief van oud-burgemeester Piet Visschers, later bijgestaan door de Tegelenaren Ben Aldewereld, Gerard Fokkens en Antoon Smeets de Stichting Gevelmozaïek Martinushof (STGMM) in het leven geroepen. De oprichtingsakte van deze stichting passeerde op 7 december 2011 bij notaris Boerhof.
De vier eerder genoemde personen vormden het dagelijks bestuur van de nieuwe stichting. Om een zo breed mogelijk draagvlak te creëren, werd ook een algemeen bestuur benoemd. Dat werd samengesteld met vertegenwoordigers uit diverse Tegelse geledingen, zoals de Wijkraad-Tegelen-Noord, de Heemkundige Kring, de Culturele Raad en de kunstwereld. Dit bestuur werd bijgestaan door een historicus en een bouwkundig adviseur.

In het beleidsplan dat de stichting reeds in de zomer van 2010 schreef voor de korte en langere termijn onderscheidde het bestuur drie fasen: conservering, restauratie en onderhoud. Op korte termijn zou het mozaïek van de muur moeten worden verwijderd en elders opgeslagen. Het was een advies, want op dat moment was de gemeente Venlo op basis van het eigendomsrecht de eerst verantwoordelijke. Op middellange termijn moest een restauratie plaatsvinden, terwijl ook een nieuwe locatie moest worden aangewezen.
De stichting zou in deze fase eigenaar van het mozaïek moeten worden. Voor de langere termijn diende er voldoende financiële middelen in kas te zijn voor periodiek en deskundig onderhoud. Daartoe vroeg de stichting de culturele ANBI-status aan, die in juli 2012 werd toegekend. Donateurs komen sindsdien in aanmerking voor een extra belastingaftrek.

Eind 2012/begin 2013 werd, zoals eerder gesteld, het mozaïek van de gevel verwijderd. Dat laatste gebeurde in opdracht en op kosten van de gemeente Venlo. Korte tijd later lag er een overeenkomst waarbij de gemeente de volle eigendom van het gevelmozaïek overdroeg aan STGMM. De gemeente zelf had het kunstwerk gekregen van de Zorggroep Noord- en Midden Limburg. Ook een door de Zorggroep geschonken bedrag voor conservering, restauratie en herplaatsing (50.000 euro, minus 21.339 euro die de gemeente reeds ten behoeve van het kunstwerk besteedde) ging naar de nieuwe eigenaar. De gemeente had zich er inmiddels van vergewist dat geen persoonlijkheidsrecht van de kunstenaar werd geschonden. STGMM werd bovendien door de gemeente Venlo gevrijwaard tegen vorderingen van welke partij dan ook.

De positieve reacties die de stichting ontvangt, maken duidelijk dat sprake is van een verder groeiend draagvlak. Er melden zich meerdere sponsoren en een kunstveiling ter ondersteuning van het behoud leverde ongeveer 6.000 euro op. Na de overdracht van het eigendom bleef het vele jaren stil. STGMM kon enkel afwachten wat er rond Martinushof zou gebeuren. Weliswaar vonden de nodige vergaderingen en gesprekken plaats, maar feitelijk lag het project nagenoeg stil.

In het voorjaar van 2020 kwam aan de onzekerheid een einde. Woningstichting Antares en supermarktconcern Jan Linders hadden de handen ineengeslagen en kwamen met een ambitieus plan om op de plek van Martinushof een nieuw winkelcentrum met een appartementencomplex te realiseren. Tot vreugde van al diegenen die voor het behoud van het mozaïek hadden geijverd, zagen ook de projectontwikkelaar en Jan Linders BV de waarde van het kunstwerk in en reserveerden zij in overleg met STGMM een grote buitenmuur aan de Gasthuisstraat om het mozaïek aan te brengen.

Heeft u een vraag over dit project?

Neem contact met ons op

Alle positieve ontwikkelingen en goede voornemens ten spijt, moest in maart 2020 een flinke tegenslag worden verwerkt. Ondanks eerdere positieve geluiden liet het bedrijf dat voor de verwijdering van het mozaïek zorg had gedragen, weten dat een restauratie nagenoeg onmogelijk was. De verwijdering en het verlies van een aanzienlijk deel van de steentjes hadden het kunstwerk te zeer aangetast.

Ondertussen was er ook een intensief contact tot stand gekomen tussen STGMM en de Bond Heemschut in Amsterdam. De werkgroep Monumentale Kunst van deze landelijk opererende erfgoedvereniging bleek de ontwikkelingen rondom het gevelmozaïek al enige tijd te volgen. De werkgroep liet in een brief weten: “Buiten kijf staat dat het Martinushof-mozaïek een schitterende exponent van de monumentale architectuur-gebonden kunst uit de wederopbouwperiode betreft”. Het kunstwerk was volgens de bond verder van belang omdat de ontwerper, Daan Wildschut, een belangrijke Nederlandse monumentalist was, die kunst in de woon- en leefomgeving van mensen wilde brengen zodat deze op een natuurlijke, laagdrempelige manier hiermee in aanraking kwamen. Dit vanuit de overtuiging dat kunst het beschavingspeil en de morele standaard verhoogde. Vandaar dat de werkgroep kosteloos haar hulp aanbood en enkele deskundigen naar het werk lieten kijken.

De experts van Heemschut bevestigden het vermoeden dat de kwaliteit van de steentjes op de afgezaagde platen slecht was en dat een restauratie extreem duur zou worden. Bovendien zou het mozaïek niet dezelfde uitstraling krijgen die het oorspronkelijk had. Heemschut eindigde haar advies in september 2020 met de veelzeggende woorden: “Wij hopen dan ook van ganser harte dat de Stichting Gevelmozaïek Martinushof erin slaagt de benodigde financiën bijeen te brengen om dit toonaangevende kunstwerk uit de wederopbouwperiode voor Nederland in het algemeen en Tegelen in het bijzonder terug te brengen in de Tegelse gemeenschap”.
Dat het een vernieuwd kunstwerk is, speelt voor de cultuurhistorische waarde geen rol. Daan Wildschut maakte het ontwerp in 1963 en liet het uitvoeren door het eerder genoemde atelier Flos. Voor Wildschut is het ontwerp het kunstwerk: het ambachtelijke werk liet hij aan experts over.

Het bestuur, door het overlijden van Piet Visschers in 2014, inmiddels onder voorzitterschap van oud-wethouder Jo van der Velden, ging op onderzoek uit. Wat zou zoiets kosten? Welke techniek was het meest geschikt en hoe zou een en ander kunnen worden gefinancierd?

De laatste loodjes

In september/oktober2020 is het tij gekeerd en zijn duidelijke keuzes gemaakt met de instemming van alle betrokkenen. Er komt een nieuw exemplaar nagenoeg op de plek waar vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw Wildschuts meesterwerk de omgeving verfraaide. STGMM liet Studio Luidspreker in Venlo een plan opstellen dat als leidraad dient voor de communicatie met alle partijen en in het bijzonder met ‘het grote publiek’. Het bestuur wil mensen informeren en betrekken bij verdere ontwikkelingen. Hoofdtaak van de stichting is nu de begeleiding van het project (inclusief toekomstig onderhoud) en het bijeenbrengen van de benodigde financiële middelen. Voor dat laatste zoekt het bestuur sponsoren en fondsen die het fraaie gevelmozaïek, de kunst in het algemeen en Tegelen in het bijzonder een warm hart toedragen. Ook zal worden gestart met een crowdfunding-activiteit onder de bevolking van Groot-Venlo.

Heeft u een vraag over dit project?

Neem contact met ons op